आसा साप्लाटेन राइ
नुच़मा, दिवापा य़ङ्खिप ओन्कि हाङ्माङ
किरावाचि नुलोक मुन्दुमडा मयुङ्किङा किराता नुचमा मुसा बुयात्नि मखात्याङओ टोक्टुम । ओडा किराता नुच़मा ओन्ङा माआङ यावाचिओ नुचमा हिन्दुछाङ मचोङ । किरावाचि साम्पुकओ नङ ममिन । पाला घडिओ कोन्मासुड्डा हक, चाअ्वाओ सेवाछाङ ममु । झाराक्डा मुन्दुम यङओ ओन्साङा किरावाचि अचो हङ्मायु रात्सा मयुङ ।
किरावाचि मुन्दुमआ यङओ वात्निङा माङ अनङ सुम्निमा-पारुहाङ मलो । मनाचिओ अचो हाङ्पोक रात्माओ नङ्डा सुम्निमा-पारुहाङओ बड्ढे-बड्ढे खिम्चिडा पुक्टुओ युङ ।
किरावाचिओ माङ्खिम बुक्लुङ ओन्कि खिम्कोट ठोङ्डा मुमाओ युङा । खिम्कोट्डा मुमाओ माङ खिम्डाओङा झाराक्डाङ्का अढुवाआ मुमाडोट । ओसोओ सानङ खिम्डाओ झाराक मनाचिओ नुलोक लिमा, रात्मा युङ । बुङ्खा ह्यात्नि कोन्मा थाङ्मादाछाङ नुलोक माङआ रात्टुचिने नि यङ्सा सावा डोट्मा लि । खिम बुक्लुङ्डा मुमाओ माङ्टेट दोवा/दोवामाचिआ अमु । ओ सानङ सारिमाचि टङमाकेमा, चाअ्वा दोखाचि मुत्माकेमाचि युङ ।
खालाक दोवा
बड्ढे सिकिचिडा माङ्चिओ दोखाडाङ्का मनाचि रात्माओ निम्पाङ माङ, मुन्दुम लेकावा दोवा-दोवामाओ छाङ पुक मेट्टुओ छाङ किरावाचिडा युङ्याङ । किरावाचिओ अचो माङ कामुपा दोवा/दोवामाचिओ ठोङ बड्ढे अढिवाङ काङ्मा लि । दोवा/दोवामाचि निम्पाङ दोकिला यात्निओ युङ ओन्कि खिमडाओ युङ । ओचि आप्पिओ लेमासिडा बड्ढे मलेयुङ ।
किरावाचिओ लेन हुखा
किरावाचि लेन हुखाचिडा पुक्मा, सेङ्मालेन, कोक पमा, टाङ्मुवा कप्मा/लाछाम पमा, सायाकाम्मा ओन्कि समा मयुङ ।
क) पुक्मा
किरावाचिडा छाआ बाखा नेप्टुछाङ दुवाछाओ निम्पाङ वापा लाप्माकि मुन्दुम छामडाङ्का ओयात्नि-मोयात्नि हुमा ओन्कि सेत्माकि वापा टाङ टालेट भेदा खन्माकि युङ्मा लि । मोत्निङा मेछामाओ पारा वामा सेत्मा ओन्कि डाक डेङ्मा सामा ठुरि खाङ्मेत्मा लि ।
ख) सेङ्मालेन (न्वारान)
किरावाचिडा दुवाछाओ पारा तुकलेन्डा ओन्कि मेछामाओ पारा ङालेन्डा मुन्दुमओ यङ यङ्सा सेङ्मालि । ओन्कि ओलेन्डाङा नङ वात्माछाङ लि ।
ग) कोक सक्मा (पास्नी)
दुवाछालो तुक हिप्लाडा कि मेछामालो ङा हिप्लाडा झाराक खिम्डाओ दिवादिमा, पापामामा, साकोङ ढिकोङ बुत्माचिकि छा कोक सक्मा लि । ओको पाङ्दुम किरावाचि आ-आप्पिओ खालाक ममु ।
घ) टाङ्मुवा कप्मा/मेख्लि पमा
किरावाचिडा दुवाछाओ सुम्का दोङ्डा टाङ्मुवा कप्मा लि । नुयाङओ लेन चोप्माकि साङ्को अनङ्डा दारा खोसोओ अछुकडाङका टाङ्मुवा कप्मा पाङ्दुम युङ । मेछामाओ छाङ सुम्का दोङ्डाङा मेख्लि, छिप्मायङ पमा पाङ्दुम युङ ।
ङ) सायाकाम्मा
किरावाचि मुन्दुम, पाङ्दुम डाङ्काङा सायाकाम ममुयुङ । किरावाचिडा छाओ सायाकाम लिओ अटोक्टिमिन । दोङ तालाओ दुवाछाचिओ निम्पाङ साङ्कोमि डोत्माओ पाङ्दुम छाङ युङ्याङ । मेछामाचिओ साङकोम डोत्मा पाङ्दुम मात्डङ । किरावाचिडा टोङ्मा सायाकाम, खमा सायाकाम कि फुङ्मा सायाकाम युङ ।
च) समा
किरावाचिडा समा लिदेङ साम्बा कप्माकि ठाकोलोक बने मुमा लि । बाखाडा सित्मङ खुम्मा पाङ्दुम युङ्याङ । सित्मङ खुम्माडा बाखा टुमाकि सुरिलुङ ठुङ्माडाे । नाम लुन्याङओ ह्यात्नि सित्मङ्टाङ मुमाकि खुम्मा लि । सित्मङओ अडुङ्डा साम्बा फेमा लि । ह्वा फिटा लेकाओ लुङ्टाक ठोक्मा लि ।
किरावाचिडा अढिवाङ मना समा लिसाओ पारा सुम्कालेनडा ओन्कि छाचि समा लिसालो अक्लेन्डा सेङ्मा, बोप्माडोट । मो योक्डा युम, आअ्वा योङमा पाङ्दुम युङ्याङ । सेङ्माओ लेन सामाचि लाम्मा युङ्मा ओन्कि सित्मङ काठेन्चि (मलामीहरू) झाराक बुत्माचिकि आअ्वा, युम नोप्मा (सेङमा) थाप्सङ युङ । दोवा बुत्माकि सित्मङ मनाओ लाम पाक्माकेमा लि ।
किरावा चानुचा
किरावाचिडा बड्ढे आप्पिओ चानुचाचि मयुङ । मोचिडा नङ नुमा, तायाङ पाङ्याङओ सेवा मुमा सारोक्ङा अचो नङा नु । खोन्कि आप्पिडा झाराक टोङ्माकि चोङ्मा पाङ्दुम युङ ।
क) नावाङ्गि
किरावाचि नावाङ्गि सेवा उक डोङ्डा ह्वाखेपा ममु । दोङ वाङाओडा नुवाक सिखापुक्खाचि पाक्मा हाक्दि हिप्लाडा लालेनओ लेन खिम्डाओ अढुवाटाङआ मुमा लि । ओ सोवाडा सोनावा, वापा, वामा सेत्मा लि । दोङ्डा आप्पिओ मनाचि नुलोक मलिने निओ नङ्डा ओ सायाचिओ सोवा मुमा लि ।
ख) दान्दुमा राहाटुम (देउसी-भैला)
किरावाचिडा तिवारा टा हेडा देउसि-भइलो मेत्मा युङ्याङ । ओ मेत्मालेन किरावाचि खाखुत खिमखिम कोत्सा यङ्मा पाङ्दुम युङ्याङ । ओ चानुचाडा हाङ बलिराजाओ नङ्डा देउसि-भइलो लुमा पाङ्दुम युङाटाओ युङ्याङ ।
ग) साकेन्वा ठोक्मा
किरावाचिओ ढिवाङ चानुचा साकेन्वा युङ्याङ । ओ दोङ्वाङा कि दोङ्दावा उकडोङ्डा ह्वालिप माने मुमा लि ।
घ) नङ्वाडोङ पुङ्लेन
किरावाचिआ नाङ्चुङओ पुङ्लेनडा नङ्वाडोङ माने ममु । ओ चाचुचा लेन्टा ओगि, याक, साकि माआङपारा बाखा भेन्यु मसिओ साकिचि चुङ्धि हिप्लाओ ढेङ्यालेन भाङ्माकि माङ्कोइ नाङ्चुङओ पुङ्लेनडा चामा लि । ओन्हिडा छा-माक्छाचि बुत्माओ पाङ्दुम छाङ युङ्याङ ।
टेन टोङ्मा पाङ्दुम
क) टोप्पाङ्चिओ अचो ठोङ
किरावाचिओ अचो टेनडा टोप्पाङ्चिओ अचो ठोङ झाराकडाङका अढिवाङ युङ्मा लि । टोप्पाङ (पन्चा) निओ बड्ढे डोङ बात्तुचिओ ढुवा, ढुमाचि नि सिन्मा लि । टेन्डा खोचिओ अचो ठोङ ढात्नि युङ ।
ख) सेलेवा थोम्पाहाम थाप्सङ
किरावा टेन्डा सेलेवा थोम्पाहाङ्मा पाङ्दुम बड्ढे युङ्याङ । किरावाचिआ सेलेवा थोम्पाहाङ्मा अनोप ओकि नुछ्याओ चेप्मा, अत्लोकओ मुमा अनुनिन निओ युङातारा युङ्सा । सेलेवा थोम्पाहाङ्मा पाङ्दुम अक्टेट सेङ्मा, सिन्माओ नि यङ युङ्याङ ।
ग) यावा आन लाक्मा सानुङ (मित लाउनु)
किरावाचिडा यावाचिओ खालाडा मना वात्निङा यावा आन लाक्मा युङ्मा लि । यावा आन लाक्मा मेछामा मेछामा ओन्कि दुवाछा दुवाछा युङ्मा लि । ओ आन लाक्मा टोङ्सुम चिउम्कि मोसुद्दा लाक्टाओ खिमदा सायाकाम मुमा अलिनिन ।
घ) लोखावा पेत्माकेमाओ पाङ्दुम
किरावा टेन्डा लोखावा, दसा, मक्वा वात्निओचिआ बड्ढे ठोङ मेत्मालिओ युङ । ओचिडाङका लेत्मा निम्पाङ माङ सेवा मुमा ओन्कि डक्छाबुआ टोङ्माकि चक्डाओ होङ्कुडाङ्का पेत्माकेमा लि ।
ङ) टावाङ सेवामि
किरावाचिडा टावाङ सेवामि सारोक्ङा अढिवाङ मित्ओ युङ । आप्पिओ खिमडा मटाओ साङ्छाङ टावाङ कोक, खान पमाडा नुलोक चोप्सा सेवा ममु ।
च) फामा मिचिनङ
किरावाचिडा झाराक यि ढायाङओ मटायाङ निम्पाङ समा लिओडा, सायाकाम लिओडा, चानुचाडा अक याङ छेन्बि, चासुम, चायङ, सुम्बाक, सङ, वाछोन पमाकि फामाओ पाङ्दुम युङ्मा लि ।
छ) किरावाचिओ टेन ओन्कि लेइन
किरावाचि खालाओ टेनडा लेइन्डा यङ्खिम नुचमा चेप्माचिओ नुलोक ठोङ युङओ लि । अचो लेइन अक पाङ्दुमओ ओन्कि खिम युङ्मा लिओ पारा ओचिओ झाराक वकडाङा कामा मुमा लि । ओचिओ लेइन धारिडा झाराकओ सिकिचि, चामासिचि, साप्पाचा, छोङ्वा, याङ्मा वान्चि मयुङ खोत्निङा ओ खालाचिओ साप्पाचा, छोङ्वा सारोक मयाङ निम्पाङ ओन्कि साछाङ मचा निम्पाङ अक, ह्वा निम्पाङ सा नयाङनिन ।
किरावाचि यङ्खिप्डा सारोक्ङा खावाहाङ ममु । खोचि आप्पिओ ङा साङ्मायु खाम्माचि, छाम्चिछाङ मयुङ । हाक्पारे छाम, दोहोरि छाम, जुवारि छाम्चि छाङ लुमालि युङ । खोत्निङा झाराक्डाङ्का साकेन्वाडा छाम लुसा ठोम्मा पाङ्दुमछाङ युङ्याङ । वात्निङा झाराक्डाङ्का किरावा यङ खिसाछाङ दिवायङ्सुद्दा टोङ्सा बुसा खिम, हुम्मा, वात्मा, चामाछाङ आप्पिओचिडा मयुङ्याङ । ओचि वात्नि मयुङ्याङ:
क) खिम
किरावाचि खालाडा खिम पेक्छामआ खाप्मायङओ ह्वा ठोङ्चोकओ युङ । कोइ किरावाखिम सुम्का ठोङ्चोक छाङ युङ्मालि लि । खिमओ अभेनडा कोक भाङ्माचामा युङ । खोत्निङा ढाक्को ठोङचोक्डा खाम्मा, चा युङ्मा ओन्कि इम्माडा याङ्मा लि । टावाङ्चि मटाहिडा पेलेले युङ्माकि कोक चामेप्माओ पाङ्दुमछाङ युङ्याङ । खिमओ बुया बुक्लुङ युङ ।
ख) सामा तामाचि
अ) हुम्मातित
दुवाछा: लोक्छुम, लाङ्छुम, टाङ्बोप्मा (बोप्खु), अस्कोटा, लाङ्सप्मा, पोत्फेप्मा, लेङ्छुम, थेप ।
मेछाछा: लुङ्गि, हुमेछा, लोकछुम्मि, ताङ्फे, छिप्मायङ, मुन्जेट, लाङ्छुम, टाङ्मा मुछुम्वा, पोक्रिम ।
आ) खान्नुखासे सामातामा/वावाट
नासुमि, नाप्टु, कङ्नासि, लादिप्माट, सुरेम, नुकामि, कुएट, छुखुम, खाङ्म्वि, याङ्चङ, फोक्चेम, टाङ्बुङ्वा ।
ग) खिमडाओ सामातामा
खुङ, चाखुङ, भगुना, वाखुङ, याप्मावा, डोना, टोपारा, नुख्खासे, सुङ्खेक, टोपखुङ, पाङ्छावक्। खान्कुसि। वाबुप, रेन्मासे, लेङ्नाम, राछेक्मा, वाबोप्मा, पित्साडो दिप्मा, खोङ्गि, खोक्चङ, चचेमलुङ, टोङ्वाट, लाप्खासे, थङ्खासे ।
घ) हुक याङ्मावान
कोम्बि, दाबित, बिन्छु, कोदालि, बान्छोन, बान्थुक, कुटेछा, आप्तुसाङ टालेट ।
ङ) वक्डा याङ्मावान
हारा, कोम, ढोकछुम, फालि, हारा काम्मासे, साकाकुलि सङ, मोहोला, काजो, थेडि, सोइलासङ ।
च) चामायुचि
कोक, डालाखान, लिपाङ, सा, सिन्कि, होकु, दुडा, डहि, दावात, हेङ्मावा, सङ्खोङ । सेत्मा खाम्मा-मामाटेम्बि, टालेट, खाक्वा, टालि, कङ्सेट ।
छ) सिकाचि, पुकाचि ओन्कि चामायुचि
किरावाचिओ अचो ढिवाङ कामा वक्डा सिकाचि, पुकाचि मुमा बुयाङ्काङा युङाताराओ । किरावाचि, काया, कोकोलोक्मा, साम्पिचा, बङ्कु, खोङ्सोङ, बाखासि लित्मा मचिन्टान्चिन्किना आइमित मोङा मचा ।
चामायुचिडाङका किरावाचिआ बड्ढे भाङ्मा लियाङओ कोकोलोक्मा ओन्कि साम्पिचा । ओ चामायुचि आप्पि ओन्कि साप्पाचाओ निपाङ्छाङ नुवाक लियुङ । ओचिडाङ्का कोक, पेम्पाक, चाखाङ, हेङ्मावा, खावात्छाङ मुमा युङ्याङ । ओचि माङ सेवा मुखाडाछाङ याङ्मा मलि ।
ज) साप्पाचा केन्मा
किरावाचि साप्पाचा केन्माछाङ मचिन्तान्चिन । ओचि मुकाचा निपाङ्छाङ साप्पाचा मकेन । खोचि आइमित मेकनओ साप्पाचाचि पित्मु, साङ्वा, छेङ्गारा, पित्सु, बाक, वा, कुतिवा, सोनावा, सायोअ्वा, दोफेवा, केन ममु । किरावाचि माङ सेवा मुखाडा सोनावा, वापा, वामा ओन्कि बाक साप्पाचाचि याङ्मा लि । ओन्किङा ओचिआ ओ सुम्काटेट साप्पाचाचि मकेन ।
झ) चटाट्मा
किरावाचि छाङ चटाट्मा मुमायुङ । हाब्दुवा, मिखुमा, चिम्मावा ।
ट) साङ्मायु खाम्मा
विनायो, केन, खुङ, बाहुकेन, सुम्बाक साङ्मा, चुक केन, मुचुङ्गा, चुक्चु केन ।
ठ) मुकाचा
बुयाङ्काङा साप्पाचा सेत्सा लेइन युङ्मा लिसाओ किरावाचि आइमित पुक्वाचि मुकाचाडाङा छाङ वाङ्मा लिसायुङ्सा । बुया दुवाछाचि साम्बाओ वायआ, खुन्मावा, पाक्मावा, टोङ्वाट, खेमक, साकाकुलिसङ बामा ओन्कि मेछामाचि डाक डेङ्सा, इन्सा छेन्बि टाट्मा आप्पिआ खिम लेइन युङ्मा युङाङा ।
ड) हाङ्कामु
अ) पुक्चिपुखा कि निहाङ्होन खात्मा
फान्सा खात्याङओ आइमित्ओ हेन्खाबुङ्डा ठङ्माओ ढिवाङ ठोङ निओ हाङ्कामु ओङा । झाराक चेप्माचिडाङ्का डेङ्या मलिसाओ किरावाचि अक रोक्वा तात्मा मान्रचिकि पुक्चिपुखा ओन्कि निहाङ्होन्डा चोत्नान्चिन्सा खात्मा लियुङ । पुक्चिपुखाडा किरावाचि एप्मा मान्रचिकि हाङ्कामुडा चिलोक ओन मयुङ्याङ । होत्निङा नुछाङ करा मछुक्टाकि पुक्चिपुखाडा कामा मान्टेन्चिकि निहाङ्होन्डा हाङ्कामु ओन्कि कामा मुमा निकि कोरिया, मलेसिया, इराक, इजरायल, कतारा, साउदि अरब, हङ्कङ ह्वात्नि कामा मुसि मटाला युङ्सा ।
आ) खारात्मि (प्रहरी)
किरावाचि आन ठोङ्डा ङेन ओन्कि रात्कामिमिछाङ मयुङ्याङ । खोचि रात्कामिमि चित्कोडाङ्का अढिवाङ ओन्कि पुखाचि फान्टाडाङका खारात्मिछाङ मलिसा युङसा ।
ग) रात्खामि (सेना)
दोङ १९३९ ओ ह्वाखेपाओ हेन्खाबुङ मुमाडाङ्काङा किरावाचि हेन्खाराट्डा मखाराओ खाङ्मा लिसा । किरावा, लिम्बुचि सारोक्ङा अचो रमाकेन्मा ओन्कि अचो सुरा मेत्टुओकि हेन्खाराट्डा लात्मा लिसा युङ्साओ । ओसाकिङा किरावाचि अचो रमाकेन्माआ निठोङ्डाछाङ लुमा लियाङ । हेन्खाराट्डा सेवा कामुचि किरावाचिडाङ्का अढिवाङ अगमसिंह किरावाआ अढिवाङ वात्मासे भिक्टोरि क्रसाछाङआ चोङमा लिसाओ युङ्याङ ।
सानुङ्चिआ बुमा पुक्चिपुखाओ लेन्याङ्डा झाराक पुक्चि पुखाडाओ हाङ्चिडा किरावाचि आइमित खोचि आप्पिडाओ अचो लेइन मामाखात्मा मुयाङओ खाङ्मा लिसा युङ्सा । डिच्याउ डिच्याउ मुकावाचि मुसा विजयापुरा, चउडन्दि, अरुन ओपारि झाराक ठोङ्डा मयुङाओ किरावाचि आप्पिओ कोङ्डाओ पाछा छाप्मा पुङ्साकि खिप्मा सेडाछाङ नुलोक अडोट्निन । ओसाआङा किरावाचि आइमित चक्नि मिलिसा युङ्याङ ।
चउडन्दि सेन मकुवाना हाङ्चिओ अचो पालायाङ्काङा किरावा ठोङ लिसाओ नि छाप्मायाङ छाप्लावाओ खासाचि ओन्कि चेप्मायाङ चेप्माचि मयुङ्याङओ किरावाचि टेन्डा, छेन्बिआ, नुचमा, दिवा यङ्खिप ठोङ्चिडा मामाखात्मा अपुङ्सा हेन्खाराट्चि फाकावा लिसाकि किरावा वक्चि गइरा किरावा ठोङ्चिडा बक्सा, छुकटुप पसाना खात्मा लिसाकि किरावाचि झाराक मफेसाखारा ओन्कि यावा बोक्मा अचो करा लिसा युङ्याङ ।
आइमितओ टायारि हेन्खामाडा किरावाचि लेइन लेन्माछाङ चाम्फिट मुयुङ्सु । दिवापाचि आप्पिओ यङ्खिपचि लेन्माचिओ निम्पाङ अचिचित मलियाङ निओ पारा छेट्कुमाछाचि आप्पिओ दिवापाआ तारुचिओ यङ्खिप चेप्मा, चटाट्मा, मान्केसा मखात्याङ ओसाआङा किरावाचिओ लेइन्डा बड्ढे युङ्मा पोक्लोन्मा ओन्कि ढाट्नि लिसा बान्सा मुयाङ ।
किरावाचिओ लेइन मुन्दुमडा युङ्याङओ । चानुचाचि, माङ सेवाचि, चेप्माचिडाछाङ बड्ढे रात्मालिओ युङ । खोत्निङा आप्पिओ अरोक्वा यङ्खिप, हुम्मायुच, छुक्याङ्वान, वात्मायुचि, साङ्मायुचि आप्पिओ खालाचि सिन्माओ निकि युङ्मा लिओ टोक्टिन ।
आइमित्ओ टाया निरङओ दोङ्डा आप्पिओ सिन मेत्माचिओ दिवायुओ । आप्पिओ खालाचि सिन मेत्माओ निम्पाङ नुचमा, चामायु, हुम्मायु, यङ, यङ्छाप, थाम्सङ चिडाओ । खोन्किङा आय आप्पिओ पुखा यङ्चिओ रात्माचि, बोप्माचि ओन्कि दिवापाचियाङ्का मुयुङ्सा तात्मायङ कामाचि लेन्मा युङ्माओ निम्पाङ हाङ पेम्मा डोट । वात्नि आप्पिओ दिवापा यङ, राक्दुङ खाला, यङ्खिप्चिओ रात्मा ओन्कि बोप्सा आन्केन आप्पिओ आन नङ लेन्मा रम ।
होम्ताङ ८, भोजपुर । आइमित: भक्तपुर
बुङ्वाखा १०१ दाङ्का
